Üye Girişi

Sağlık profesyonellerine özel hazırlanmış içeriklere erişebilmek için giriş yapmanız gerekmektedir. Henüz üye değilseniz lütfen üye ol seçeneğine tıklayın.

Giriş Yap Üye Ol
Şifremi Unuttum
Medikaynak Search
Üye Ol Üye Giriş
Medikaynak Menü
Üye Olun / Giriş Yapın Medikaynak Icon

Egzersiz ve Fiziksel Aktivite

Fiziksel aktivite iskelet kaslarının kasılması ile oluşan ve enerji harcanmasına neden olan vücut hareketleri olarak tanımlanmaktadır. Egzersiz ise fiziksel zindeliği sağlamak veya sürdürmek amacı ile yapılan, planlı, yapılandırılmış ve tekrarlayıcı fiziksel aktivitedir. Tüm kılavuzlarda fiziksel aktivite ya da egzersiz yaşam tarzı değişikliklerinin bir parçası olarak kabul edilmektedir. Diyabet tedavi planının önemli bir parçasını oluşturan fiziksel aktivite ve egzersiz, hastanın özelliklerine ve mevcut komplikasyonlarına göre ayarlanmış bir şekilde planlanmış olarak tüm diyabetli bireylere önerilmektedir.

TV izleme, masa başı çalışma gibi aktivitelerin ağırlıkta olduğu, sedanter / hareketsiz yaşam toplumun çoğunluğu için geçerli olan ve özellikle kardiyometabolik sağlık üzerinde etkileri olan bir sorundur. Hareketsiz geçen sürelerin çoğalması mortalite ve morbiditenin artışıyla ilişkilidir. Her 20-30 dakikada yaklaşık 5 dakikalık bir dolaşma bile hareketsiz aşırı kilolu / obez bireylerde ve glukoz regülasyonu bozulmuş olan kadınlarda glisemik kontrolü iyileştirir. Tip 2 diyabetli yetişkinlerde, yemek sonrası 15 dakikalık bir yürüyüş ve her 30 dakikada bir 3 dakikalık hafif yürüme ile basit vücut hareketleri de glisemik kontrolü iyileştirir.

Diyabetli Bireylerde Egzersizin Faydaları

  • Düzenli olarak yapılan fiziksel aktiviteler doku düzeyinde insülin duyarlılığını artırır ve yüksek riskli kişilerde tip 2 diyabet gelişimini önler.
  • Düzenli fiziksel aktivite ve egzersiz kan glukoz regülasyonu, kan basıncı kontrolü, dislipidemi ve kilo verme üzerinde olumlu etkiler göstermektedir. Egzersiz verilen kiloların geri alınmamasına, komplikasyon gelişiminin önlenmesine ve insülin kullanan hastalarda günlük insülin ihtiyacının azaltılmasına yardımcı olur. Hem yaşam kalitesini artırır, hem de kardiyovasküler hastalık riskini ve genel mortaliteyi düşürür.
  • Diyabet, erişkinlerde kas kaybına da yol açmaktadır. Diyabetli bireylerin yapacakları de kuvvet (anaerobik) egzersizleri hem kas hem de kemik gücünün artması açısından yararlıdır.
  • Egzersizin risklerini azaltmak için egzersiz öncesi dönemden başlayarak egzersiz sırasında ve sonrasında emniyet ilkelerine dikkat edilmelidir. Özellikle sedanter yaşayan bireylerde ani başlatılan yüksek yoğüunluklu egzersiz programlarının akut koroner sendromu tetikleyebileceği bilinmektedir.

Egzersiz Öncesi Değerlendirme

Düzenli bir egzersiz programına başlayacak olan diyabetli bireyler için egzersiz öncesi bir değerlendirme yapılmalıdır. Bu değerlendirmede bireyin mevcut fiziksel aktivite düzeyi; planlanan egzersizin şiddeti; hastada kardiyovasküler, metabolik ya da böbrek hastalığının ya da bu hastalıkların semptom ve/veya bulgularının olup olmadığının belirlenmesi gerekir. Amerikan Diyabet Derneği (ADA) son kılavuzlara uygun şekilde takip ve tedavisi yapılan asemptomatik diyabetli bireylerde, hafif tempolu yürüyüşü aşmayan düşük-orta şiddetli bir egzersiz programı öncesinde ek değerlendirme yapılmasına gerek olmadığını bildirmektedir. Mevcut egzersiz şiddetinin artırılması planlanan, kardiyovasküler hastalık açısından şüpheli semptomları olan veya belirli yüksek risk kriterlerini taşıyan hastalarda ise egzersiz programı öncesi değerlendirme yapılması önerilmektedir. Egzersiz öncesi değerlendirmede aşağıdaki kriterlerin incelenmesi gerekmektedir:

  • Glisemik kontrol düzeyi ve HbA1C
  • Kardiyovasküler sistem muayenesi ve istirahat EKG’si çekilir. Aşağıdaki gruplarda efore testi yapılmalıdır:
    • Koroner arter hastalığı risk faktörleri bulunanlar
    • Koroner arter hastalığını düşündüren semptomları olanlar
    • Anormal istirahat EKG’si olanlar
    • Periferik damar hastalığı, mikrovasküler hastalığı, otonom nöropatisi veya birden fazla diyabet komplikasyonu olan kişiler
    • Halen uygulamakta olduğu egzersiz şiddetini artırmayı planlayan diyabetliler
  • Hipertansiyon, dislipidemi, sigara, aile öyküsü gibi kardiyovasküler risk faktörleri ve semptomlar değerlendirilir.
  • Nörolojik muayene
  • Kas-iskelet sistemi muayenesi
  • Ayak muayenesi
  • Fundus incelemesi

Egzersizin Planlanması

Diyabetli bireylere egzersiz programı düzenlenirken daha çok aerobik yani kalp damar egzersizlerine ağırlık verilir. Bunlar büyük kas gruplarını harekete geçiren, sürekli ve ritmik aktivitelerdir. Bu tür egzersizlerle vücut, oksijeni çok daha etkin kullanır ve özellikle kalp akciğer ve dolaşım sistemi sağlığına katkıda bulunur. Yürüme, yavaş koşu (jogging), bisiklet, kürek çekme, tenis, futbol, basketbol, yüzme, dans etme bu tür egzersizlerdir. Bunlar arasında en kolay ve her zaman, her yerde yapılabilecek olan tempolu yürüyüşlerdir.

Bir diğer egzersiz çeşidi olan kuvvet gerektiren egzersizler ise anaerobik egzersiz olarak bilinir. Bunların kalp damar sistemine faydası yoktur, ancak kas ve kemiklerin sağlıklı ve güçlü olması için yapılır. Ağırlık kaldırma, bir ağırlığa karşı çalışma gibi kas gruplarına kısa süreli büyük kuvvetlerin uygulanması bu egzersizlere örnek olarak verilebilir.

Diyabetli bireylere genel olarak haftada en az 150 dakika ve 48 saatten fazla ara vermeden orta-yüksek şiddetli (maksimum kalp hızının %60-75’i, yaşlılarda %50-70’i kadar) aerobik egzersiz yapmaları ve herhangi bir kontrendikasyonları yoksa ilave olarak haftada 2-3 seans ardışık olmayan günlerde kuvvet egzersizi yapmaları önerilir. Egzersize hafif şiddetle başlanmalı, orta şiddete doğru yavaş yavaş artırılmalıdır.

Diyabeti veya prediyabeti olan bireyler gün içinde 30 dakikadan fazla hareketsiz oturmamalı, kısa süreli de olsa ayağa kalkmalı ya da dolaşmalıdır.

Egzersiz öncesinde ve sonrasında mutlaka ısınma ve soğuma egzersizleri yapılmalıdır. Egzersiz öncesinde, yapılırken ve sonrasında kan glukoz takibi yapılmalı, özellikle insülin ve insülin salgılatıcı ilaç kullananlarda hipoglisemi açısından dikkatli olunmalıdır.

Diyabetli bireylerde egzersizin en başta gelen riski ya da komplikasyonu hipoglisemidir. Bu durum özellikle insülin veya insülin salgılatıcı ilaç kullanan hastalarda görülür ve egzersiz sırasında kaslarda insülin duyarlılığında ve glukoz kullanımında artış olmasına bağlıdır.

Diyabet hastalarının yanlarında kan şekerini hızla yükseltebilecek glukoz tablet, glukoz jel, kesme şeker, meyve suyu gibi karbonhidrat kaynakları bulunmadıkça, özellikle insülinin pik etkisinin olduğu zamanlarda egzersizden kaçınmaları gerekir.

Aşağıda özetlenen durumlarda ise egzersiz yapılması sakıncalı olabilir:

  • Kan glukoz düzeylerinin dengesiz olması
  • Kontrolsüz hipertansiyon
  • Duyu kaybına yol açan ağır nöropati
  • Aktif kardiyovasküler hastalık
  • Proliferatif retinopati
  • Vitreus kanaması
  • Son 24 saat içinde ağır hipoglisemi atağı geçirilmiş olması
  • Hipoglisemi farkındalığının olmaması
  • Kan şekerinin >250 mg/dL olması ve idrarda keton (+) bulunması
Medikaynak Referanslar

  1. American Diabetes Association; Facilitating Behavior Change and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Medical Care in Diabetes 2021; Diabetes Care 2021 Jan; 44(Supplement 1):S53-72.
  2. Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği, DİABETES MELLİTUS VE KOMPLİKASYONLARININ TANI, TEDAVİ VE İZLEM KILAVUZU, 2020, 14. Basım.
  3. IDF Clinical Practice Recommendations for managing Type 2 Diabetes in Primary Care - 2017
  4. Colberg SR, et al. Physical Activity/Exercise and Diabetes: A Position Statement of the American Diabetes Association Diabetes Care 2016;39:2065–2079