Üye Girişi

Sağlık profesyonellerine özel hazırlanmış içeriklere erişebilmek için giriş yapmanız gerekmektedir. Henüz üye değilseniz lütfen üye ol seçeneğine tıklayın.

Giriş Yap Üye Ol
Şifremi Unuttum
Medikaynak Search
Üye Ol Üye Giriş
Medikaynak Menü
Üye Olun / Giriş Yapın Medikaynak Icon

Tıbbi Beslenme Tedavisinin Genel İlkeleri

Beslenme tedavisi, prediyabet, diyabet ve diyabetle ilişkili komplikasyonların önlenmesi ve tedavisinde, temel unsurlardan birisidir. Obezite yönetiminin prediyabetten tip 2 diyabete ilerlemeyi geciktirdiğine ve tip 2 diyabet tedavisine önemli katkılarının olduğunu gösteren güçlü kanıtlar bulunmaktadır.

Tüm kılavuzlarda aşırı kilolu ya da obezitesi olan diyabetli bireylere normal vücut ağırlığına inilmesini ya da klinik olarak anlamlı bir ağırlık azalması sağlanmayı hedefleyen düşük kalorili diyetler önerilmektedir.

Aşırı kilolu ya da obez bireylere atıştırmalıklardan ve tatlılardan uzak durması içerik ve miktarını kontrol edemeyeceği için dışarıda yemekten kaçınması ve günlük kalori alımında 500 – 600 kalorilik bir azalma yapması önerilmektedir. Bir diyetisyen kontrolünde nasıl beslenmesi gerektiğini, kalori kısıtlamasını nasıl uygulayabileceğini açlık hissiyle nasıl başa çıkabileceğini öğrenmesi açısından faydalı olacaktır.

Tıbbi beslenme tedavisinin (TBT) yaşam tarzı değişiklikleriyle desteklenmesi ve gerekir. Tıbbi beslenme tedavisi, dört temel uygulama basamağından oluşmaktadır:

  1. Genel Değerlendirme

Öncelikle diyabetli bireyin hastalığıyla ilgili durumu (diyabet tipi, komplikasyon varlığı, kan glukoz kontrolünü sağlama durumu, antropometrik ölçümler, laboratuvar bulguları, verilen tıbbi tedavi, diğer hastalıkların varlığı ve tedavisi, vb) ve yaşam tarzıyla ilişkili verileri (24 saatlik veya üç günlük besin tüketimi, beslenme alışkanlıkları, fiziksel aktivite düzeyi, beslenme davranışında yapması gerekecek muhtemel değişikliklere hazır olma durumu, motivasyonu vb) değerlendirilir ve kayıt edilir.

  1. Beslenme Tanısı Koyma ve Hedef Saptama

Bu değerlendirme sonrasında beslenme davranışı ile ilişkili mevcut sorunlar saptanır. (örneğin gereksinime uygun olmayan karbonhidrat (KH) alımı, yağ alımının gereksinim düzeylerinden fazla olması, öğünden öğüne değişen KH alımı, glisemik indeksi yüksek besinlerin tüketim sıklığının fazlalığı vb). Bu tespit sonrasında, hedef kan glukoz kontrolünü sağlamak veya kan lipid profili kontrolünü sağlamak ya da vücut ağırlığının kontrolünü sağlamak gibi hastanın ihtiyacına göre hedef belirlenir. Hedeflerin ulaşılabilir ve uygulanabilir olması gerekir ve diyetisyen ile diyabetli birey tarafından birlikte belirlenir.

  1. Beslenme Müdahalesi ve Beslenme Özyönetim Eğitimi

Tıbbi beslenme tedavisinin en önemli bölümü bireyin beslenme davranışını değiştirmesidir. Bireyin koşullarına uygun bir öğün planlama yöntemi (beslenme piramidi, tabak modeli, değişim listeleri, karbonhidrat sayımı) belirlenir. Prediyabetli veya diyabetli bireye sunulacak önerilerin, bireysel gereksinimlerine, beslenme alışkanlıklarına, yaşam tarzına, gerekli değişiklikleri yapabilme yeteneğine ve değişime istekli olmasına uygun olması gerekir. Saptanmış olan hedefe ulaşmayı kolaylaştıracak, öğün planlama yönteminin uygulanmasını destekleyecek, diyabet ve beslenme tedavisi konusunda bilgi ve uygulama becerisi kazandıracak içeriğe sahip bir beslenme öz yönetim eğitimi planlanmalıdır. Bu eğitime diyabetli birey ile birlikte mutfak alışverişini yapan, yemeği hazırlayıp pişiren ve yemek servisini yapan aile bireyinin de katılımı bireyin beslenme alışkanlıklarını değiştirmesine ve bu yeni yaşam tarzına uyum sağlamasına katkıda bulunacaktır.

  1. Tedavinin Değerlendirilmesi

Bu aşamada besin tüketimi ile açlık ve tokluk kan glukozu izlem sonuçları birlikte değerlendirilir. Tıbbi tedavide yapılabilecek değişikliklere göre gerekirse öğün zamanı ve öğün içeriği yeniden planlanır. Uygulamalar değerlendirilirken beslenme tanısı ve tanıya yönelik tedavi hedefi değiştirilebilir. Belirlenen hedeflere erişim sağlanamadığında diyabetli birey “uyumsuz” olarak tanımlanıp yargılanmamalıdır. Diyabetli bireyle yargısal olmayan bir iletişim kurulması, bireyin yaşadığı öz yönetimiyle ilgili sorunlarını saklama gayretlerini azaltmasını sağlayabilir.

Tıbbi beslenme tedavisi için değerlendirme kriterleri ve zamanlamaları aşağıda yer almaktadır:

Tablo, 2 no’lu referanstan uyarlanmıştır

Tıbbi beslenme tedavisinin amaçlarını şu şekilde özetleyebiliriz:

  • Bireyin sağlığını iyileştirecek beslenme alışkanlıklarının oluşmasını sağlayarak ve uygulamaları destekleyerek, bireyselleştirilmiş hedeflere ulaşılmasını sağlamak ve korumak
  • Beslenme alışkanlıklarını yaşam tarzına uygun şekilde modifiye ederek diyabetin kronik komplikasyonlarını önlemek veya komplikasyonların gelişme oranını azaltmak,
  • Yiyeceklerinin seçiminde bilimsel kanıtlarla desteklenmiş sınırlamaları yaparken, yargılayıcı olmayan mesajlar vererek yemek yemenin zevkini sağlamak;
  • Makro veya mikro besin öğesi oranlarına ya da tek bir gıdaya odaklanan beslenme önerileri yerine sağlıklı beslenme alışkanlıklarını geliştirecek önerilerde bulunmak.
  • Tip 1 veya tip 2 diyabetli gençler, diyabetli gebeler ya da emziren kadınlar ve yetişkinler için yaşamın farklı dönemlerinde gerekli besin gereksinimlerini karşılamak;
  • Akut hastalıklar sırasında diyabet tedavisi, hipogliseminin tedavisi ve önlenmesi ile birlikte egzersiz konusunda kendi kendini yönetme eğitimini sağlamak.

Tıbbi beslenme tedavisinin etkinliğini sağlamak için hastaya özel olarak bireyselleştirilmesi gereklidir. Bu tedaviyle ilişkili beslenme eğitimi prediyabetli veya diyabetli kişinin bireysel ihtiyaçlarına, gerekli değişiklikleri yapabilirlilik durumuna, değişime istekliliğine duyarlı olmalıdır.

Glisemik kontrolün ideal düzeyde sağlanabilmesi için tip 2 diyabetli bireylerin öğün zamanlamasına uymaları, düzenli yemek yemeleri gerekmektedir.

Yeterli glisemik kontrol sağlanamayan tip 1 ve tip 2 diyabetli bireyler, glisemik indeksi yüksek gıdalar yerine düşük olanları tercih etmelidir.

Yeterli glisemik kontrol sağlanan diyabetli bireylerin, günlük toplam enerjilerinin %10’unu aşmayacak şekilde sukroz veya sukroz içeren besin tüketmeleri glukoz ve lipid kontrolünü bozmaz.

Erişkin diyabetli bireylerin doymuş yağ alımları günlük toplam enerji ihtiyacının %7’sini aşmamalıdır. Erişkinlerde trans yağ asitleri alımı da kısıtlanmalıdır.

Tip 1 diyabetli bireyler, alkol aldıklarında geç hipoglisemi riski artar. Alkol alımına bağlı hipoglisemi riskini azaltmak için alkol alımının sınırlandırılması, ilave karbonhidrat alınması, insülin dozunun düşürülmesi ve daha sık evde kan şekeri takibi yapılması gerekir.

Medikaynak Referanslar

  1. American Diabetes Association; Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes 2021; Diabetes Care 2021 Jan; 44(Supplement 1):S100-110
  2. Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği, DİABETES MELLİTUS VE KOMPLİKASYONLARININ TANI, TEDAVİ VE İZLEM KILAVUZU, 2020, 14. Basım.
  3. IDF Clinical Practice Recommendations for managing Type 2 Diabetes in Primary Care - 2017